Próby stabilizacji gospodarczej.

Nakręcanie koniunktury za pomocą metod „New Dealu" ograniczało w jakiejś mierze swobodę działania przedsiębiorców kapitalistycznych i poprawiało położenie klasy robotniczej. Problem ten jest zresztą nieco bardziej skomplikowany. Próby stabilizacji gospodarczej za pomocą tworzenia przez państwo popytu wymagają bardzo dużych wydatków, sięgających np. w Stanach Zjednoczonych dziesiątków miliardów dolarów. Przeznaczenie i zużytkowanie tych środków na cele pokojowe bez ograniczenia swobody i zakresu działania przedsiębiorców kapitalistycznych musiałoby napotkać istotne trudności. Ileż w końcu można wybudować potrzebnych dróg, kanałów czy szkół w kraju nawet tak rozległym, jak Stany Zjednoczone, mając do dyspozycji rokrocznie kredytów studenckich. Potrzeby te musiałyby zostać po kilku czy kilkunastu latach zaspokojone i dalsza działalność inwestycyjna państwa musiałaby coraz bardziej wkraczać w zakres zainteresowań kapitału prywatnego.

Podstawowe środki stabilizacji.

Wpływały na wzrost produkcji przemysłu ciężkiego i wzrost zatrudnienia, co z kolei umożliwiało poprawę ogólnej sytuacji gospodarczej kraju. Ograniczenie' bezrobocia osiągnięto m. in. przez zwiększenie liczebności armii oraz przez utworzenie różnego typu organizacji paramilitarnych. Polityka ta w krótkim czasie dała pozytywne rezultaty. Niemcy nie przeszły przez kryzys 1938 r., odnotowując także w tym roku pewien wzrost produkcji i dochodu narodowego.
Metody zastosowane przez Niemcy hitlerowskie wywarły po drugiej wojnie światowej wpływ na stosowane we wszystkich krajach kapitalistycznych sposoby oddziaływania na koniunkturę. Metody te okazały się szczególnie dogodne i stały się podstawowymi środkami stabilizacji gospodarczej w czołowych krajach kapitalistycznych do dzisiejszego dnia.

Metody nakręcania koniunktury.

Odmienne formy przybrał interwencjonizm państwowy w Niemczech hitlerowskich. Rozwinięto tutaj także szeroki program robót publicznych, w odróżnieniu jednak od Stanów Zjednoczonych, gdzie program „New Dealu" miał raczej postępową wymowę i przyczynił się w pewnym stopniu do poprawy położenia szerokich mas4, posunięcia realizowane w Niemczech służyły wzmocnieniu potencjału militarnego Trzeciej Rzeszy i przygotowaniom do zbrojnej agresji. Wkrótce więc podstawową metodą nakręcania koniunktury w Niemczech stały się zbrojenia. Masowe zamówienia i zakupy sprzętu zbro-
4 W okresie „New Dealu" wprowadzono w życie szereg posunięć poddających kontroli i częściowo ograniczających działalność kapitału monopolistycznego. Wzrosła w tym okresie rola związków zawodowych. Nic więc dziwnego, że współcześni reakcyjni ekonomiści w Stanach Zjednoczonych głoszą, zresztą całkowicie bezzasadnie, że Roosevelt był ukrytym komunistą.

Pobudzenie inicjatywy prywatnej.

Budowa fabryki przez państwo stworzyłaby wprawdzie popyt na dobra inwestycyjne, ale tym samym zamknęłaby drogę do zbudowania takiej samej fabryki przez przedsiębiorcę prywatnego. Inicjatywa państwa powinna więc tylko pobudzać inicjatywę prywatną do podejmowania różnych możliwych inwestycji, które zostaną zrealizowane, jeśli zabezpieczy się istnienie w gospodarce odpowiedniego efektywnego popytu. Dlatego państwowy interwencjonizm „produkcyjny", jeśli można go tak nazwać, powinien być skierowany na rozbudowę tak zwanej „infrastruktury" gospodarczej. Państwo powinno więc w formie robót publicznych rozbudowywać sieć dróg, kolei, budować mosty, kanały, uspławniać rzeki, budować zakłady użyteczności publicznej (szkoły, szpitale, urzędy pocztowe, ewentualnie, chociaż budzi to już pewne sprzeciwy, rozwijać budownictwo mieszkaniowe itd.). Te posunięcia, w nieznacznym tylko stopniu ograniczające kredyt studencki, miały umożliwiać zainicjowanie kumulatywnego procesu wzrostu popytu i dochodu.

Zwiększenie popytu na artykuły inwestycyjne.

Na jakie cele mają być przeznaczone wydatki. państwowe tworzące dodatkowy popyt? W latach trzydziestych, jeszcze przed Keynesem, zaprezentowano w tej sprawie dwa rozwiązania. Rozwiązanie amerykańskie, zrealizowane w okresie polityki tzw. „New Dealu" („Nowego Ładu"), podjętej przez amerykańskiego prezydenta Roosevelta w 1933 r., oraz rozwiązanie zastosowane w Niemczech hitlerowskich. W ramach „New Dealu" zwalczano depresję za pomocą zwiększenia świadczeń społecznych (wprowadzono przede wszystkim zwiększone zasiłki dla bezrobotnych) oraz realizacji dosyć szerokiego programu robót publicznych finansowanych kredyt studencki pko. Zwiększenie zasiłków wywołało wzrost popytu konsumpcyjnego głównie na artykuły żywnościowe, a roboty publiczne zwiększyły popyt na artykuły inwestycyjne, dając ponadto bezpośrednie zatrudnienie poważnej liczbie bezrobotnych. Pewne znaczenie miała tu także pomoc dla farmerów drogą prowadzenia skupu przez państwo artykułów rolnych po stałych cenach.
Uznano natomiast w tym okresie, i jest to dotąd przestrzegane, że interwencyjne tworzenie popytu przez państwo nie powinno przybierać formy budowy zakładów produkcyjnych (fabryk).

Zainicjowanie kumulatywnego ożywienia.

Ze strony państwa wydatków tworzących popyt, zwłaszcza popyt na dobra inwestycyjne, które to wydatki mogą stać się przesłanką zahamowania procesu pogarszania koniunktury i mogą zainicjować kumulatywne ożywienie. Stworzenie dodatkowego popytu prowadzi bowiem do wzrostu dochodu określonych osób (przedsiębiorców, od których państwo kupuje towary, robotników, których zatrudnia przy robotach publicznych, itd.). Dochody te zostają następnie wydane, stając się z kolei dochodami innych osób i tworząc popyt na inne towary. Ożywienie przenosi się w ten sposób dzięki działaniu kredytów studenckich coraz dalej, a więc jeśli tylko wydatki państwowe tworzące dodatkowy popyt osiągną dostateczne rozmiary, przezwyciężenie depresji staje się możliwe.

Zadłużenia właścicieli kapitału.

Dane statystyczne dowodzą, że zadłużenie społeczeństwa z tytułu zakupów ratalnych stale rośnie w Stanach Zjednoczonych, Francji, Anglii. Z pewnością niewielki jest udział w tym zadłużeniu właścicieli kapitału. To, że zadłużenie ludności stale rośnie, dowodzi, że chce ona konsumować, a więc i wydawać, więcej, niż otrzymuje w postaci różnych dochodów. Hozmiary zadłużenia ludności Stanów Zjednoczonych z tytułu kredytu konsumpcyjnego wzrosły z 11,6 mld dolarów w roku 1947 do 38,9 mld dolarów w roku 1955 i 70 mld dolarów w roku 1963. (Economic Report of the President. Waszyngton 1664, s. 254).

Skłonności do oszczędzania.

Keynes, który daje teoretyczne uzasadnienie omawianej metody interwencjonizmu państwowego, tak wyjaśnia zjawisko zmniejszania się rozmiarów inwestycji. Otóż zakłada on, że ostateczną przyczyną, dla której zmniejszają się zyski osiągane przez przedsiębiorców, jest to, że konsumpcja nie rośnie tak szybko jak produkcja, i próbuje wyjaśnić ten problem wprowadzając pojęcie psychologicznej skłonności do konsumpcji. Skłonność ta powoduje, że w miarę tego, jak ludzie otrzymują coraz wyższe dochody — coraz mniejszą ich część przeznaczają na konsumpcję, a coraz większą oszczędzają 2. Konsumpcja i popyt nie mogą więc rosnąć tak szybko jak produkcja, co prowadzi do zmniejszenia się rentowności nowych inwestycji. Ekonomiści ci nie dostrzegają, że podstawowa część społeczeństwa kapitalistycznego — klasa robotnicza — nie bardzo ma z czego oszczędzać; przeciwnie, dzięki rozwojowi systemu sprzedaży na raty stale jest zadłużona 3.
Otóż dla przeciwdziałania depresji konieczne jest zwiększe-
* Zrozumienie tego ułatwi prosty przykład. Jeżeli ktoś zarabia np. 3000 dolarów rocznie, jego skłonność do oszczędzania wynosi 5%, czyli oszczędza on 150 dolarów, a wydaje na konsumpcję kredyt studencki. Jeżeli jego dochód wzrośnie do 4000 dolarów, to jego skłonność do oszczędzania wzrośnie np. do 8°/o. Będzie więc oszczędzał 320 dolarów, a wydawał na konsumpcję 3680 dolarów. Konsumpcja rośnie więc nadal, ale wolniej niż dochód, podczas gdy oszczędności rosną szybciej od dochodu.

Brak dostatecznego popytu.

Podstawowym kierunkiem interwencjonizmu państwowego przed drugą wojną światową stało się tzw. nakręcanie koniunktury, polegające na oddziaływaniu państwa na rozmiary efektywnego popytu. Środkiem do tego celu były rosnące wydatki państwowe, przeznaczone na tworzenie dodatkowego popytu i zmierzające do rozładowania nadprodukcji. Założenia, którymi kieruje się państwo kapitalistyczne, są następujące: Przyczyną depresji jest brak dostatecznego popytu, który prowadzi do powstania nadprodukcji. Bezpośrednią przyczyną powstania tej nadprodukcji jest zazwyczaj zmniejszenie się wydatków inwestycyjnych. Przed kryzysem konsumpcja osiąga kredyty dla studentów, ponieważ w tym okresie bezrobocie jest na ogół niewielkie, a płace robocze kształtują się na dość wysokim poziomie. Jednakże zyski, które przedsiębiorcy osiągają z nowych inwestycji, ulegają w tym okresie
Kapitalizm w kraj a-c h'wysoko rozwiniętych
obniżeniu i to skłania ich do zmniejszenia rozmiarów inwestycji. Zmniejszenie rozmiarów inwestycji, jak już wiemy, prowadzi do wystąpienia nadprodukcji w dziale wytwarzającym środki produkcji.

Doświadczenie krajów kapitalistycznych.

W tym celu w krajach kapitalistycznych występują próby rozwoju programowania i planowania gospodarczego, przy czym kraje kapitalistyczne usiłują tu wykorzystać doświadczenia krajów socjalistycznych, w których te formy kierowania gospodarką rozwinęły się o wiele wcześniej. Jest to jeden z przykładów silnego oddziaływania systemu socjalistycznego na gospodarkę i politykę współczesnego kapitalizmu. Oczywiście, możliwości realizacji efektywnego centralnego kierowania gospodarką w warunkach kapitalizmu są ograniczone przede wszystkim w następstwie istnienia w tym systemie prywatnej własności środków produkcji jako kredytu dla studenta.

Wzrost gospodarczy.

Nic więc dziwnego, że interwencjonizm państwowy w okresie powojennym stał się regułą i że występuje obecnie we wszystkich kapitalistycznych krajach gospodarczo rozwiniętych.
Rozwój interwencjonizmu państwowego w krajach kapitalistycznych w okresie powojennym jest silnie powiązany z problemem współzawodnictwa gospodarczego socjalizmu z kapitalizmem. Rozwinięte kraje kapitalistyczne stanęły wobec konieczności utrzymania określonego tempa wzrostu gospodarczego, aby nie przegrać we współzawodnictwie. W tym celu zaczęły rozwijać i doskonalić metody interwencjonizmu. Jeśli więc międzywojenny interwencjonizm był skierowany przede wszystkim na osłabienie siły wahań cyklicznych.

Maksymalne powiększenie produkcji.

Wojenny interwencjonizm państwowy miał inne cele niż interwencjonizm w okresie pokoju. W okresie wojny gospodarce kapitalistycznej nie groził kryzys i brak popytu; przeciwnie — konieczność maksymalnego powiększenia produkcji na cele wojny zmuszała do ograniczenia produkcji pokojowej do rozmiarów nie w pełni zaspokajających istniejący efektywny popyt. Podczas wojny gospodarce kapitalistycznej nie groziło także bezrobocie. Wcielenie milionów młodych mężczyzn do wojska postawiło gospodarkę wobec groźby braku siły roboczej, któremu starano się zaradzić przez włączenie do pracy kobiet i osób, które już osiągnęły wiek emerytalny. W tych warunkach celem interwencjonizmu państwowego stało się zwiększenie rozmiarów produkcji, rozdział i bilansowanie surowców reglamentowanych, wykrywanie i likwidacja tzw. „wąskich gardeł", maksymalne zwiększanie produkcji. W tym czasie pojawiły się pewne próby planowania kredytów dla studenta, które zresztą po wojnie w czołowym kraju kapitalizmu — Stanach Zjednoczonych — zostały nieomal całkowicie zlikwidowane, utrzymały się natomiast w niektórych europejskich krajach kapitalistycznych.

Oddziaływania państwa kapitalistycznego.

Gwałtowny rozwój interwencjonizmu państwowego przypada na okres drugiej wojny światowej. Już w czasie pierwszej wojny światowej można było dostrzec dość szerokie oddziaływanie państwa kapitalistycznego na kredyt studencki, zmierzające do pełnego przestawienia jej na tory gospodarki wojennej. Jeśli jednak po zakończeniu pierwszej wojny światowej interwencjonizm państwowy w zasadzie ustał, to po zakończeniu drugiej wojny światowej utrzymał się on nadal, chociaż w zmienionych w stosunku do okresu wojennego formach.

Przedsiębiorstwa kapitalistyczne.

Pomimo istnienia protekcjonizmu celnego zasady liberalizmu pozostały panującymi wewnątrz krajów kapitalistycznych. Państwa kapitalistyczne organizowały tylko niektóre zakłady tzw. wyższej użyteczności — telegraf, telefon, pocztę, niekiedy koleje, pozostawiając swobodę działania przedsiębiorcom kapitalistycznym. Uważano nadal, że taki system gwarantuje największą efektywność gospodarczą i optymalny rozwój ekonomiczny. Pogląd ten szeroko uzasadniały ówczesne burżua-zyjne teorie ekonomiczne: szkoła neoklasyczna i szkoła równowagi ogólnej. Ten mit ekonomii burżuazyjnej rozpadł się jednak całkowicie w konfrontacji z rzeczywistością, mianowicie w czasie kryzysu lat 1929—1933 i depresji, która po nim nastąpiła.
3. POWSTANIE I ROZWÓJ NOWOCZESNEGO INTERWENCJONIZMU PAŃSTWOWEGO
Podczas kryzysu lat 1929—1933, jak już wspominaliśmy, rozwinął się interwencjonizm państwowy zmierzający do złagodzenia i przezwyciężenia następstw tego kryzysu. Interwencjonizm ten wystąpił z większym lub mniejszym natężeniem w Stanach Zjednoczonych, Anglii, Niemczech, Francji, Polsce itd.

Ochronna taryfa celna.

Pewien wyłom w zasadach liberalizmu w odniesieniu do handlu zagranicznego dokonuje się jednak już w początkach XX wieku, gdy wraz z powstaniem kapitalizmu monopolistycznego zostają wprowadzone ponownie w niektórych krajach ochronne taryfy celne. Taryfy te mają odgrodzić rynek krajowy od zagranicznego, umożliwiając monopolom prowadzenie wewnątrz kraju monopolistycznej polityki cen. Ta obrona celna interesów własnych monopoli rozwinęła się najwcześniej i stosunkowo najsilniej w Stanach Zjednoczonych i utrzymuje kredyt studencki.
Warto może zwrócić uwagę na to, że protekcjonizm, który rozwija się w XX wieku, różni się zasadniczo od merkantyli-stycznego protekcjonizmu celnego XVII czy XVIII wieku. Protekcjonizm merkantylistyczny miał na celu przyspieszenie rozwoju krajowego przemysłu i w tym zakresie spełnił rolę postępową. Protekcjonizm XX wieku w krajach rozwiniętych (inaczej jest w krajach gospodarczo zacofanych) broni jedynie interesów wielkich monopoli.

Przejściowy interwencjonizm w krajach.

Pogląd ten został w XIX wieku wprowadzony w życie najpierw w Anglii, a następnie — pod wpływem Anglii — również w innych krajach kapitalistycznych. Druga połowa XIX wieku to tzw. „era wolnego handlu" w kapitalizmie. Państwo w tym okresie prawie nie ingeruje w stosunki gospodarcze, pozostawiając całkowicie wolną rękę przedsiębiorcom kapitalistycznym. Cła zewnętrzne, jeśli utrzymują się, stają się cłami fiskalnymi, mającymi na celu jedynie,powiększenie dochodów państwa, w jednakowym stosunku obciążając zarówno towary wywożone, jak i przywożone. Wprawdzie protekcjonistyczny interwencjonizm pojawia się przejściowo w krajach, które dopiero wtedy wstępują na drogę szybkiego rozwoju kredyt studencki (Niemcy, Stany Zjednoczone), ale i w tych krajach w końcu XIX stulecia powoli uzyskują przewagę zasady liberalizmu.

Działanie przedsiębiorcy kapitalistycznego.

Sytuacja uległa zmianie w XIX wieku, kiedy to kapitalistyczny system gospodarczy był już w pełni ukształtowany. Wtedy burżuazja w ówczesnych krajach rozwiniętych gospodarczo, przede wszystkim w Anglii, zaczęła głosić hasło tzw. liberalizmu gospodarczego, Iesseferyzmu, domagając się wolności handlu zagranicznego oraz pełnej swobody w wewnętrznej działalności gospodarczej. Przemysł w Anglii był już tak rozwinięty, że nie potrzebował opieki państwa, którego ingerencja krępowała swobodę działania przedsiębiorcy kapitalistycznego. Szerzono więc pogląd, że państwo nie powinno zajmować się działalnością gospodarczą, że jego obowiązkiem jest jedynie czuwać nad zapewnieniem porządku i ładu.

Sprzedaż prywatnym przedsiębiorcom.

Powstające wówczas formy produkcji kapitalistycznej wymagały poparcia i pomocy ze strony państwa, aby mogły się szybko rozwinąć. Państwo szeroko ingerowało wtedy w stosunki gospodarcze, zmierzając do przyspieszenia rozwoju krajowego przemysłu i handlu. Robiło to zresztą w dobrze zrozumianym interesie własnym, rozwój bowiem tzw. „zajęć miejskich" umożliwiał następnie wzrost dochodów płynących z podatków, a więc środków potrzebnych na utrzymanie licznej armii i administracji państwa monarchii absolutnej. Państwo otaczało więc kredyt studencki w danym kraju przemysł ochroną celną, nakładając wysokie cła na import tych artykułów przemysłowych, które były już wytwarzane w kraju. Wkraczało ono także bezpośrednio w proces produkcji, zakładało liczne manufaktury, które później często sprzedawało prywatnym przedsiębiorcom. Państwo w tym okresie reglamentowało warunki pracy i płacy, wprowadzało przymus pracy, budowało drogi, porty, kanały, regulowało rzeki — tworząc w ten sposób warunki dla normalnego rozwoju gospodarki kapitalistycznej. Tę politykę państwa kapitalistycznego uzasadniał od strony teoretycznej pierwszy burżuazyjny system poglądów ekonomicznych — tzw. merkantylizm.

Pierwotna akumulacja kapitału.

Interwencjonizm państwowy wystąpił już niegdyś w kapitalizmie, wtedy kiedy gospodarka kapitalistyczna dopiero powstawała, a więc w okresie pierwotnej akumulacji kapitału. Okres ten w krajach Europy Zachodniej przypadał, jak pamiętamy,
1 Podstawowe założenia swej teorii wyłożył J. M. Keynes w pracy wydanej w 1936 r. pt. Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i kredyt studencki . (Polskie tłumaczenie tej pracy ukazało się w r. 1956).

Ekonomia burżuazyjna

Kryzys rozpoczyna się w krajach uprzemysłowionych ingerencja państwa w stosunki gospodarcze. Państwo kapitalistyczne, które w tym okresie chciało już interweniować w stosunki gospodarcze, nie wiedziało jednak, jak do tego przystąpić. Cała ówczesna ekonomia burżuazyjna wychodziła z programowego założenia nieinterweniowania przez państwo i organizacje (np. związki zawodowe) w gospodarkę kraju i broniła zasady swobody działania jednostek gospodarujących. Ekonomia ta, głosząca zasadę nieingerencji państwa w gospodarkę, nie mogła wskazać metod i środków efektywnego oddziaływania państwa na gospodarkę. Pierwsze więc posunięcia państw kapitalistycznych — były to Stany Zjednoczone i Niemcy hitlerowskie — miały charakter w znacznym stopniu empiryczny i nie miały jeszcze teoretycznego uzasadnienia.
Dopiero w połowie lat trzydziestych powstała w ekonomii burżuazyjnej nowa teoria, stworzona przez angielskiego ekonomistę Johna Maynarda Keynesa (1883—1946) 1. Stanął on na stanowisku, że w warunkach gospodarczych współczesnego kapitalizmu interwencjonizm państwowy jest obiektywną koniecznością, i uzasadnił teoretycznie interwencję państwa w dziedzinie stosunków gospodarczych. Do dzisiaj państwa kapitalistyczne w swej interwencyjnej polityce opierają się na rozwiniętych i nieco tylko zmodyfikowanych założeniach teorii Keynesa.